Ä°ç Toraslar’da Sinemilli AÅŸreti Ve KomÅŸuları

Ä°Ç TORASLAR’DA SÄ°NEMÄ°LLÄ° AÅžRETÄ° VE KOMÅžULARI- Ahmet DÜMRÜL 

BaÅŸbakanlık ArÅŸivi belgelerinde yararlanan Cevdet Türkey konuya iliÅŸkin Sinemilli AÅŸiretinden söz eder. Sinemilli ve sinemil adlarıyla geçen aÅŸretin,MaraÅŸ sancağı’nın Merkez kazasıyla Elbistan kazasına baÄŸlı birimlerinde yaÅŸadığı ve ekrad tayfasında yani Kürt olduÄŸu vurgulanır. MaraÅŸ eyalet haline geldikten sonrada aÅŸretin MaraÅŸ sancağına ve Elbistan kazası’na baÄŸlı olarak,Yürükan Tayfasından yani konar-göçer olarak yaÅŸadığı bildirir.
19.yüzyıla ait( 1849 ve 1871 yıllar arası) Devlet salnamelerinde Çelikan, Atmalı ve Kılıçlı aÅŸiretlerin yanı sıra Sinemilli AÅŸreti’nin,Adana eyaletine baÄŸlı,olarak olarak yaÅŸadığı belirtir.

Aynı döneme ait salnamelerde bu aÅŸretlerin bir bölümünün de Halep eyaletine baÄŸlı MaraÅŸ livasında yaÅŸadığı kaıt edilmektedir. Prof.Dr.Selçuk Günay, içtoroslar aÅŸiretleriyle konar-göçer toplulukların 19.yüzyılında mülkü teÅŸkilat içine alınması konusunda ÅŸunları söylüyor.

Osmanlı Devleti’nin –sosyo-ekonomik ve idari sistemini etkiliyen faktörlerden biriside (konar-göçer) adlandıran aÅŸiretlerdir.Genellikle hayvancılıkla yaÅŸayan bu toplulukların temel fonksiyonu hayvanlarına otlak aramak ve kışlak ile yaylak arasında hareketli bir hayat sürdürmek ÅŸeklinde teceli etmiÅŸtir.(...) Osmanlı Devleti 17.ve18.asırda aÅŸiretlerin hukuki durumu daha da netleÅŸtirerek,onların çeÅŸitli sebeplerle iskan ettirilmesi politikasına ağırlık vermiÅŸtir.Osmanlı Devlet,bu sebeplerden dolayı konar- göçerlere ayrı bir hukuk sistemi uygulayarak bir takım kanunnameler çıkarmak suretiyle yerli ahaliden ayrı düzene tabi tutulmuÅŸtur.Nitekim aÅŸiretlerin yerleÅŸik hayata geçirilmesi de bu politikanın bir sonucudur.

Cumhuriyet döneminde,Dersim aÅŸiretleri çerçevesinde Sinemilli aÅŸiretine yer veren ilk yazarlardan biri, Erzincan valilerinde Ali Kemali (Aksüt) olur.Yazar, Sinemilli aÅŸireti’nin Erzincan’ın vaver (vaÄŸaver) Kemah’ın Dere ve NakaroÄŸlu köyleriyle,Elağız’a baÄŸlı köylerde AkçadaÄŸ ve Elbistan kazalarında oturduklarını söylenir.Eski yönetici yazar,ayrıca Dersim bölgesinde ki ocakları sıralarken,Sinemilli Baba ocağınada yer verir.

Daha sonra yeni bir Erzincan tarihi yazan Tahir ErdoÄŸan Åžahin aynı bilgileri tekrarlar. Aleviler’in inanç önderleri baÄŸlamında Sinemilli aÅŸretine ve ocağına yer veren Burhan KocadaÄŸ önce ki bilgilere ek olarak Malatya’nın Arguvan ve MaraÅŸ Pazarcık ilçesine baÄŸlı 35 köyden de Sinemilliler yaÅŸadığını belirtir ve sözlerini ÅŸöyle sürdürür Sinamilli liderin mezarı Kebanda bulunmaktadır.Burası yatır olarak sürekli ziyaret edilmektedir.

Sinemilliler’in Kalender oÄŸlu ile yakın iliÅŸkileri olmuÅŸtur.Dedelik sıfatına mensup Sinamilliler, yörelerinde deÄŸer ocaklara göre fazla ünlenmemekle beraber,MaraÅŸ bölgesinde etkin bir ocak olarak görülmektedirler.Prof. Dr. Alemder Yalçın ile Hacı Yılmaz,Sinemilli aÅŸretini Milli aÅŸretin bir üst kolu olarak sunmakta ve Osmanlı döneminde MaraÅŸ bölgesinde ki BektaÅŸlu cemaati ile iliÅŸkilendirmektedir.Adı geçen yazarlar,bu cemaatin bir mensubu olan Seyid BektaÅŸ’a 1695’te verilen bir Åžecere’yi Sinamilli Baba Ocağı’nın Åžeceresi olarak sunmaya çalışmaktalar.Osmanlı kaynaklarında konar-göçer Türkmen Ekradı

taifesinde sunulan BektaÅŸlı Cemaatinin.Ä°ç toroslar’ında kaplıyan geniÅŸ bir corafyaya yayıldığı biliniyor.

Hatta 1713 tarihli bir AÅŸiretleri iskan defter’inde,Rizvan aÅŸretine tabi olan bu cemaatin Kılıçlı ve Türkmen Tecerli aÅŸretiyle birlikten birlikte öteden beri eÅŸkiyalık yaptıkları belirtiliyor.

(Bkz.Türkay:age s.239,240,809)

Bu tür Devlet eliyle yapılmış bir baÅŸka yayında Pazarcık Kaymakamlığı’nın web sitesinde yayınlanmıştır ki bunuda bilimsel çalışmada kaynak olarak kullanmak mümkün deÄŸildir

Resmi planda red ve inkarcı,gizli planda itirafçı ve kabulcü bir tutum izleyen Devletin Osmanlı’dan bu yana aÅŸiretler konusunda kimi gizli raporlar hazırladığı biliniyor. 1970’li yıllarını baÅŸlarında hazırlanan bu türden bir AÅŸiretler raporunda diÄŸer Kürt aÅŸiretlerin yanı sıra MaraÅŸ bölgesinde
Atmalı,Avdanlı,Celikanlı, ŞığraÅŸan, Hıdıran,Kılıçlı,Koçgiri, Mebkkanlı,Resulanlı, Sinemilli, Åžadılı, Semsikan, Yelikan gibi aÅŸiretler dilleri,inançları liderleri ve yerleÅŸik buldukları köyleri itibariyle tanıtılırlar.

Mehmet Emin Zeki Bey Fırat nehiri ile Kızıl ırmak arasında yaÅŸayan aÅŸiretleri dört kümeye ayıdır ki bunlarda birini ‘Sinemilli AÅŸreti ve çevresindekiler olarak nitelendirir. Bu kümeye giren aÅŸiretler ÅŸöyle

sıralanır: Sinemilli-Sinemeli, Alhas, Godzur, Karahasan, Goğerişanlı, Kadirli, Doğanlı, Veliyanlı, Celikanlı, Delikanlı, Belikanlı, Lekerdi.

Bu aÅŸiretlerin her biri hakında bilgi veren yazar. Sinemilli AÅŸireti hakkında ÅŸu belirlemelerde bulunur: 3500aileye varırlar. Malatya’ya yakın otururlar. Alevi inancındalar ÅŸiveleri biraz farsçaya yaklaşır.Yazar, Alhas aÅŸiretini ÅŸöyle tanıtır: 500 ailedir Halep’in güneyinde bu adda bir aÅŸiret vardır. Bunların aynı aÅŸiret olması gerekir.

Ä°ranlı tarihçi Åžeyh Muhammet Merdux Sinamilli AÅŸireti için ÅŸu ifadeyi kullanır:

2500 ailedir Malatya yakınlarında yaÅŸarlar tamamı Åžii’dirler. Dr.Vet.M.Nuri Dersimi bu aÅŸretleri yakında tanıyan bir Kürt aydını olarak daha kapsamlı bilgi verir.Dersimi Sinemilli ve Alhas aÅŸiretlerinin Atma AÅŸiretinde koptuklarını ÅŸu sözlerle ifade eder.Atma AÅŸiretinde bir çok kabile ayrılarak güney-batı vilayetlerine göçmüÅŸlerdir.

Göç eden bu kabileler Antep MaraÅŸ ve Kilis mıntıkalarında Kürt alevi geleneklerini bu güne kadar muhafaza etmektedirler.Sinemilli, Alhas, Koçer kabileleri dahi esas Atma AÅŸiretlerinde ayrılmışlardır
Dersim yöresinde eskide Sinemilli ocağı bulunmakla beraber. Atmalı, Sinemilli,ve Alhas aÅŸiretlerinin bir çok alanda iç içe veya yan yana yaÅŸamasında dolay,Nuri Dersimin getirdiÄŸi bu farklı görüÅŸü ciddiyetle incelemek gerekir.

Batılı kaynaklarda Sinemilli AÅŸireti ve komÅŸuları. Ä°ç toroslar aÅŸiretlerine ilk yer veren batılı gezgin CERSTEN NÄ°EBUHR,18.yüz yılın ikinci yarısında Antep’in kuzeyine düÅŸen iç toroslar aÅŸiretlerini ÅŸöyle sıralıyor.

Kürecikli AÅŸireti- 500- çadır

Atmalı AÅŸireti-1000-çadır

Havidli AÅŸireti-2000-çadır

Sabanlı-AÅŸireti-1000-çadır

Kılıçlı-AÅŸireti-400-çadır

Çakkalı-AÅŸireti-700

Ä°zoli-AÅŸireti-1000

Cihanbeyli AÅŸreti-10.000-çadır

Rizvan-AÅŸireti-12.000

Milli-AÅŸireti-11.000

Sözlü Kaynakların Anlatımıyla Sinemilli AÅŸireti ve komÅŸuları Türk araÅŸtırmacı,tüm hayatını Kürtlerin TürklüÄŸünü ispatlamakla geçiren Doç. Dr. Mehmet Eröz olur. MaraÅŸ-Pazarcık bölgesinde Kurmanca konuÅŸan boyların tümünü esas olarak Atmalı ve Sinemilli aÅŸiretlerine baÄŸlı olduÄŸunu söyleyen yazar
Atmalı AÅŸireti ise RiÅŸvan urugana (kabilesine) baÄŸlı olduÄŸunu kayıt ediyor. Yazar yörede ki Mustafa buyruk Can gibi kimi sözlü kaynaklara dayanarak Sinemilli AÅŸiretini dört kola sonrada on iki kola ayırır. Buna göre Sinemillinin dört oÄŸlu ÅŸunlardır.
1-Haydar
2-nadar(Erzincan mama hatun civarında kalmıştır.)
3.Kalender
4-Aziz

Haydar’dan gelen 1-ÅžehiraÅŸ Kara Åžeyh anlamında sonrada ŞıxraÅŸa dönüÅŸüyor.

Bunların oturdukları köyler ÅŸunlardır. BaÅŸpınar, Musolar, Esmepur, Çamlıca, Armutlu, Haraba, SöÄŸütlü, TopaluÅŸağı, ÅžakuluÅŸağı. Nadarlar Erzincan’da kaldıkları için bunların köyleri bilinmiyor. Kalender’in soyunda gelenler; MaksutuÅŸağı, Kantarma (Elbistan’a) köyleri.
Aziz’de gelenler

1-Mamatlı(Bozlar)
2-Emiruşağı
3-Zeynepuşağı
4-Alibeyuşağı
5-AvanuÅŸağı(ÇiÄŸil)
6-Fituşağı
7-Sofular
8-Pulyanlı
9-Nergele(Elbistan’a baÄŸlı)
10-Ambar(Elbistan’a baÄŸlı)
11-Çiftlik(Elbistan’a baÄŸlı)
12-Gürsel.

Kısmen yazılı olarak daha çok sözlü kaynaklara dayanarak Sinemilli AÅŸireti üstüne inceleme yapan, baÅŸka bir yöre aydında, Av. Ä°brahim SinemillioÄŸlu’dur. Av.Sinemilli OÄŸlu öncelikle’Sinemilli’ adını etimolojik kökeni konusunda çözümlenmeye çalışır: Sinemili adı özünde bir kısaltılmış tamlamadır.

Asıl adı Sinan olan aÅŸiretin kurucusu, Sinan’ın Kürt diliyle kısaltılmış olan(Sino) ile geliÅŸ yeri olduÄŸu söylenen (Mil) adlı yer veya milan adlı kabileye ait olmayı belirtir. DoÄŸusu Kürtçe grameri Sinemilli olmaktadır. SinemillioÄŸlu Sinemillilerin ortak dedesi konusunda Sinanın 12.yüzyılın sonları 13.yüzyılın baÅŸlarında Ä°ranın doÄŸusunda ki MehÅŸed ve KirmanÅŸah arasında ki bölgede bir kaç arkadaşıyla beraber gelerek Harput bölgesinde bir tekke kurduÄŸu söylenir. Batılı kaynaklarada Sinemilli AÅŸreti ve KomÅŸuları Ä°ç toroslar aÅŸiretlerine ilk yer veren Batılı gezgin Carsten Niebuhr.18.yüzyıl ikinci yarısında Antebin kuzeyine düÅŸen iç toroslar aÅŸiretini ÅŸöyle sıralıyor

Kürecikli AÅŸireti–500 çadır
Atmalı AÅŸireti–1000 çadır
Havidli aÅŸireti–2000 çadır
Sabanlı AÅŸireti–1000 çadır
Kılıçlı AÅŸireti–400 çadır
Çakalı AÅŸireti–700 çadır
Ä°zoli AÅŸireti–1000
Cihanbeyli AÅŸireti–10 000
Risvan AÅŸireti- 12 000

Sözlü Kaynakların Anlatımıyla Sinemilli AÅŸiretleri ve KomÅŸuları Türk araÅŸtırmacı tüm hayatını Kürtlerin TürklüÄŸünü ispatlamakla geçiren Doç. Dr. Mehmet Eröz olur.MaraÅŸ-Pazarcık bölgesinde Kurmanca konuÅŸan boyların tümünü esas olarak Atmalı ve Sinemilli AÅŸiretlerine baÄŸlı olduÄŸunu söyleyen yazar;Atmalı AÅŸreti ise RiÅŸvan uruÄŸuna(kabilesine)baÄŸlı olduÄŸunu kayıt ediyor.(......)Yazar yörede ki Mustafa Buyrukcan gibi kimi sözlü kaynaklara dayanarak Sinemilli AÅŸiretini dört kola sonrada on iki kola ayırıyor.
Buna göre Sinemillinin dört oÄŸlu ÅŸunlardır.

1-Haydar
2-Nadar (Erzincan Mamahan cıvarında kalmıştır.
3-Kalender;
4-Aziz Haydardan gelen
1-ÅžehiraÅŸ KaraÅŸeyh anlamında sonrada ŞığraÅŸan’a dönüÅŸüyor. Bunların oturdukları köyler ÅŸunlardır.
BaÅŸpınar, Muosolar, Esmepur, Çamlıca, Armutlu, Haraba, SöÄŸütlü, TopaluÅŸağı, ÅžahkuluÅŸağı. Nadarlar Erzincanda kaldıkları için bunların köyleri bilinmiyor. Kalender’in soyunda gelenler; MaksutuÅŸağı, Kantarma(Elbistan’a baÄŸlı köyleri.
Aziz’den gelenler,
1-Mamatlı(Bozlar),
2-Emiruşağı,
3-Zeynepuşağı,
4-Alibeyuşağı,
5-AvanuÅŸağı (ÇiÄŸil),
6-Fituşağı,
7-Sofular,
8-Pulyanlı,
9-Nergele,(Elbistana bağlı )
10-Amer,(Elbistana bağlı)
11-Çiftlik(Elbistana baÄŸlı)

12-Gürsel. Kısmen yazılı olarak daha çok sözlü kaynaklara dayanarak Sinemilli AÅŸireti üstüne inceleme yapan baÅŸka bir yöre aydınıda Av.Ä°prahim SinemillioÄŸlu’dur.

Av.SinemillioÄŸlu, öncelikle Sinemilli adının etimolojik kökeni konusunda çözümlenmeye çalışır: Sinemilli adı özünde bir kısatılmış tamamlamadır. Asıl adı Sinan olan aÅŸiretin kurucusu, Sinan’ın Kürt diliyle kısaltılmış(sino) ile geliÅŸ yeri olduÄŸu söylenen(mili) Adlı yer veya Millan adlı kabileye ait olmayı belirtir. DoÄŸrusu Kürtçe grameri Sinemilli olmaktadır. SinamillioÄŸlu Sinemillilerin ortak dedesi konusunda
Sinanın 12. yüzyılın sonları 13.yüzyılın baÅŸlarında Ä°ranın doÄŸusunda ki MeÅŸed ve KirmanÅŸah arasında ki bölgede bir kaç arkadaşıyla beraber gelerek Harput bölgesinde bir teke kurduÄŸunu söylüyor ÅŸablona oturtukları bu yaklaşım. DoÄŸrusu hiç bir tarihsel kaynak yoktur.
Sözlü kaynak olarak deÄŸeri vardır. Bu kısa belirlemenin ardında, SinemillioÄŸlunun kimi doÄŸrudan gözlemelere dayalı ÅŸu bilgileri aktarmakta yarar görüyorum: Sinemilli önceleri Harput(Elağıza )baÄŸlı Kebanilçesinin Piran köyüne yerleÅŸmiÅŸler ve orada bir dergâh kurmuÅŸlardır: Uzun süre o bölgede kaldıktan sonra baÅŸta MaraÅŸ olmak üzere Erzincan, Malatya, Sıvas ve kayseri köylerine dağılmışlardır. Halen Keban’da Sinan’ın mezarınında bulunduÄŸu Piran köyü ile birlikte Birvan köyün halkı, orada kalmışlardır.
Ancak Piran Kürtçe konuÅŸmakta ve 300 yıl kadar önce sünülenmiÅŸ bulunmaktadır.
Bu gün köy, deÄŸiÅŸik isimlerle bir kaç muÄŸtarlığa ayrılmış olmakla beraber tamamına Piran demektedir ve Sinan’ın mezarı (akgömlek)adlı mezra ya da muhtarlıkta bulunmaktadır. SinemillioÄŸlu ,FıtuÅŸağı gibi sınırlı bir kaç köy dışında Sinemillilerin hemen tümüyle Alevi olduklarında yola çıkarak; Sinemillilerin atası olası olarak kabul etiÄŸi Sinanın mezarını orda bulunmasına raÄŸmen Piranların Sinemilli olduklarında kuÅŸkuları bulunduÄŸunu kayıt etmektedir.
Sinemilli adının kökeni konusunda baÅŸka görüÅŸlerde var. Söz gelimi bir görüÅŸe göre; DivriÄŸi’de bulunan kara pirbad soy kütüÄŸünde Anadolu Mezepotomya AleviliÄŸin kuramcılarında Tacü’l Arifin Ebu’l Vefa’yı Kürdi’nin torunlarında birinin adı Sinemil’dir. KuÅŸkusuz Sinemilli AÅŸretin Etimolojik kökenlerinde dahil, bu aÅŸiretin tarihi, yayılım coÄŸrafyası etimolojik ve kültürel özelikleri konusunda daha çok çalışmaya ihtiyaç vardır. Bu gün söylenebilecek baÅŸlıca hususlardan biri bu aÅŸiretlerin ve oluÅŸtukları dergahı Dersim kökenli olduÄŸu; MaraÅŸ yöresine vuka bulan göçlerin bir iki yüz yıl sürdüÄŸü; Tahrihi akışı içinde Anadolu/Mezepotomya aleviliÄŸine gerek felsefe, gerekse müzik kalite ve kültür plarak yepyeni bir boyut kazandırdığıdır.

Derleme: KöÅŸe Yazarımız & Åžair Ahmet DÜMRÜL / ALXAS.NET

AÅŸiret Adresi :
http://www.candakurdi.com/modules.php?name=asiretler&file=read&id=29