İç Toraslar’da Sinemilli Aşreti Ve Komşuları

İÇ TORASLAR’DA SİNEMİLLİ AŞRETİ VE KOMŞULARI- Ahmet DÜMRÜL 

Başbakanlık Arşivi belgelerinde yararlanan Cevdet Türkey konuya ilişkin Sinemilli Aşiretinden söz eder. Sinemilli ve sinemil adlarıyla geçen aşretin,Maraş sancağı’nın Merkez kazasıyla Elbistan kazasına bağlı birimlerinde yaşadığı ve ekrad tayfasında yani Kürt olduğu vurgulanır. Maraş eyalet haline geldikten sonrada aşretin Maraş sancağına ve Elbistan kazası’na bağlı olarak,Yürükan Tayfasından yani konar-göçer olarak yaşadığı bildirir.
19.yüzyıla ait( 1849 ve 1871 yıllar arası) Devlet salnamelerinde Çelikan, Atmalı ve Kılıçlı aşiretlerin yanı sıra Sinemilli Aşreti’nin,Adana eyaletine bağlı,olarak olarak yaşadığı belirtir.

Aynı döneme ait salnamelerde bu aşretlerin bir bölümünün de Halep eyaletine bağlı Maraş livasında yaşadığı kaıt edilmektedir. Prof.Dr.Selçuk Günay, içtoroslar aşiretleriyle konar-göçer toplulukların 19.yüzyılında mülkü teşkilat içine alınması konusunda şunları söylüyor.

Osmanlı Devleti’nin –sosyo-ekonomik ve idari sistemini etkiliyen faktörlerden biriside (konar-göçer) adlandıran aşiretlerdir.Genellikle hayvancılıkla yaşayan bu toplulukların temel fonksiyonu hayvanlarına otlak aramak ve kışlak ile yaylak arasında hareketli bir hayat sürdürmek şeklinde teceli etmiştir.(...) Osmanlı Devleti 17.ve18.asırda aşiretlerin hukuki durumu daha da netleştirerek,onların çeşitli sebeplerle iskan ettirilmesi politikasına ağırlık vermiştir.Osmanlı Devlet,bu sebeplerden dolayı konar- göçerlere ayrı bir hukuk sistemi uygulayarak bir takım kanunnameler çıkarmak suretiyle yerli ahaliden ayrı düzene tabi tutulmuştur.Nitekim aşiretlerin yerleşik hayata geçirilmesi de bu politikanın bir sonucudur.

Cumhuriyet döneminde,Dersim aşiretleri çerçevesinde Sinemilli aşiretine yer veren ilk yazarlardan biri, Erzincan valilerinde Ali Kemali (Aksüt) olur.Yazar, Sinemilli aşireti’nin Erzincan’ın vaver (vağaver) Kemah’ın Dere ve Nakaroğlu köyleriyle,Elağız’a bağlı köylerde Akçadağ ve Elbistan kazalarında oturduklarını söylenir.Eski yönetici yazar,ayrıca Dersim bölgesinde ki ocakları sıralarken,Sinemilli Baba ocağınada yer verir.

Daha sonra yeni bir Erzincan tarihi yazan Tahir Erdoğan Şahin aynı bilgileri tekrarlar. Aleviler’in inanç önderleri bağlamında Sinemilli aşretine ve ocağına yer veren Burhan Kocadağ önce ki bilgilere ek olarak Malatya’nın Arguvan ve Maraş Pazarcık ilçesine bağlı 35 köyden de Sinemilliler yaşadığını belirtir ve sözlerini şöyle sürdürür Sinamilli liderin mezarı Kebanda bulunmaktadır.Burası yatır olarak sürekli ziyaret edilmektedir.

Sinemilliler’in Kalender oğlu ile yakın ilişkileri olmuştur.Dedelik sıfatına mensup Sinamilliler, yörelerinde değer ocaklara göre fazla ünlenmemekle beraber,Maraş bölgesinde etkin bir ocak olarak görülmektedirler.Prof. Dr. Alemder Yalçın ile Hacı Yılmaz,Sinemilli aşretini Milli aşretin bir üst kolu olarak sunmakta ve Osmanlı döneminde Maraş bölgesinde ki Bektaşlu cemaati ile ilişkilendirmektedir.Adı geçen yazarlar,bu cemaatin bir mensubu olan Seyid Bektaş’a 1695’te verilen bir Şecere’yi Sinamilli Baba Ocağı’nın Şeceresi olarak sunmaya çalışmaktalar.Osmanlı kaynaklarında konar-göçer Türkmen Ekradı

taifesinde sunulan Bektaşlı Cemaatinin.İç toroslar’ında kaplıyan geniş bir corafyaya yayıldığı biliniyor.

Hatta 1713 tarihli bir Aşiretleri iskan defter’inde,Rizvan aşretine tabi olan bu cemaatin Kılıçlı ve Türkmen Tecerli aşretiyle birlikten birlikte öteden beri eşkiyalık yaptıkları belirtiliyor.

(Bkz.Türkay:age s.239,240,809)

Bu tür Devlet eliyle yapılmış bir başka yayında Pazarcık Kaymakamlığı’nın web sitesinde yayınlanmıştır ki bunuda bilimsel çalışmada kaynak olarak kullanmak mümkün değildir

Resmi planda red ve inkarcı,gizli planda itirafçı ve kabulcü bir tutum izleyen Devletin Osmanlı’dan bu yana aşiretler konusunda kimi gizli raporlar hazırladığı biliniyor. 1970’li yıllarını başlarında hazırlanan bu türden bir Aşiretler raporunda diğer Kürt aşiretlerin yanı sıra Maraş bölgesinde
Atmalı,Avdanlı,Celikanlı, Şığraşan, Hıdıran,Kılıçlı,Koçgiri, Mebkkanlı,Resulanlı, Sinemilli, Şadılı, Semsikan, Yelikan gibi aşiretler dilleri,inançları liderleri ve yerleşik buldukları köyleri itibariyle tanıtılırlar.

Mehmet Emin Zeki Bey Fırat nehiri ile Kızıl ırmak arasında yaşayan aşiretleri dört kümeye ayıdır ki bunlarda birini ‘Sinemilli Aşreti ve çevresindekiler olarak nitelendirir. Bu kümeye giren aşiretler şöyle

sıralanır: Sinemilli-Sinemeli, Alhas, Godzur, Karahasan, Goğerişanlı, Kadirli, Doğanlı, Veliyanlı, Celikanlı, Delikanlı, Belikanlı, Lekerdi.

Bu aşiretlerin her biri hakında bilgi veren yazar. Sinemilli Aşireti hakkında şu belirlemelerde bulunur: 3500aileye varırlar. Malatya’ya yakın otururlar. Alevi inancındalar şiveleri biraz farsçaya yaklaşır.Yazar, Alhas aşiretini şöyle tanıtır: 500 ailedir Halep’in güneyinde bu adda bir aşiret vardır. Bunların aynı aşiret olması gerekir.

İranlı tarihçi Şeyh Muhammet Merdux Sinamilli Aşireti için şu ifadeyi kullanır:

2500 ailedir Malatya yakınlarında yaşarlar tamamı Şii’dirler. Dr.Vet.M.Nuri Dersimi bu aşretleri yakında tanıyan bir Kürt aydını olarak daha kapsamlı bilgi verir.Dersimi Sinemilli ve Alhas aşiretlerinin Atma Aşiretinde koptuklarını şu sözlerle ifade eder.Atma Aşiretinde bir çok kabile ayrılarak güney-batı vilayetlerine göçmüşlerdir.

Göç eden bu kabileler Antep Maraş ve Kilis mıntıkalarında Kürt alevi geleneklerini bu güne kadar muhafaza etmektedirler.Sinemilli, Alhas, Koçer kabileleri dahi esas Atma Aşiretlerinde ayrılmışlardır
Dersim yöresinde eskide Sinemilli ocağı bulunmakla beraber. Atmalı, Sinemilli,ve Alhas aşiretlerinin bir çok alanda iç içe veya yan yana yaşamasında dolay,Nuri Dersimin getirdiği bu farklı görüşü ciddiyetle incelemek gerekir.

Batılı kaynaklarda Sinemilli Aşireti ve komşuları. İç toroslar aşiretlerine ilk yer veren batılı gezgin CERSTEN NİEBUHR,18.yüz yılın ikinci yarısında Antep’in kuzeyine düşen iç toroslar aşiretlerini şöyle sıralıyor.

Kürecikli Aşireti- 500- çadır

Atmalı Aşireti-1000-çadır

Havidli Aşireti-2000-çadır

Sabanlı-Aşireti-1000-çadır

Kılıçlı-Aşireti-400-çadır

Çakkalı-Aşireti-700

İzoli-Aşireti-1000

Cihanbeyli Aşreti-10.000-çadır

Rizvan-Aşireti-12.000

Milli-Aşireti-11.000

Sözlü Kaynakların Anlatımıyla Sinemilli Aşireti ve komşuları Türk araştırmacı,tüm hayatını Kürtlerin Türklüğünü ispatlamakla geçiren Doç. Dr. Mehmet Eröz olur. Maraş-Pazarcık bölgesinde Kurmanca konuşan boyların tümünü esas olarak Atmalı ve Sinemilli aşiretlerine bağlı olduğunu söyleyen yazar
Atmalı Aşireti ise Rişvan urugana (kabilesine) bağlı olduğunu kayıt ediyor. Yazar yörede ki Mustafa buyruk Can gibi kimi sözlü kaynaklara dayanarak Sinemilli Aşiretini dört kola sonrada on iki kola ayırır. Buna göre Sinemillinin dört oğlu şunlardır.
1-Haydar
2-nadar(Erzincan mama hatun civarında kalmıştır.)
3.Kalender
4-Aziz

Haydar’dan gelen 1-Şehiraş Kara Şeyh anlamında sonrada Şıxraşa dönüşüyor.

Bunların oturdukları köyler şunlardır. Başpınar, Musolar, Esmepur, Çamlıca, Armutlu, Haraba, Söğütlü, Topaluşağı, Şakuluşağı. Nadarlar Erzincan’da kaldıkları için bunların köyleri bilinmiyor. Kalender’in soyunda gelenler; Maksutuşağı, Kantarma (Elbistan’a) köyleri.
Aziz’de gelenler

1-Mamatlı(Bozlar)
2-Emiruşağı
3-Zeynepuşağı
4-Alibeyuşağı
5-Avanuşağı(Çiğil)
6-Fituşağı
7-Sofular
8-Pulyanlı
9-Nergele(Elbistan’a bağlı)
10-Ambar(Elbistan’a bağlı)
11-Çiftlik(Elbistan’a bağlı)
12-Gürsel.

Kısmen yazılı olarak daha çok sözlü kaynaklara dayanarak Sinemilli Aşireti üstüne inceleme yapan, başka bir yöre aydında, Av. İbrahim Sinemillioğlu’dur. Av.Sinemilli Oğlu öncelikle’Sinemilli’ adını etimolojik kökeni konusunda çözümlenmeye çalışır: Sinemili adı özünde bir kısaltılmış tamlamadır.

Asıl adı Sinan olan aşiretin kurucusu, Sinan’ın Kürt diliyle kısaltılmış olan(Sino) ile geliş yeri olduğu söylenen (Mil) adlı yer veya milan adlı kabileye ait olmayı belirtir. Doğusu Kürtçe grameri Sinemilli olmaktadır. Sinemillioğlu Sinemillilerin ortak dedesi konusunda Sinanın 12.yüzyılın sonları 13.yüzyılın başlarında İranın doğusunda ki Mehşed ve Kirmanşah arasında ki bölgede bir kaç arkadaşıyla beraber gelerek Harput bölgesinde bir tekke kurduğu söylenir. Batılı kaynaklarada Sinemilli Aşreti ve Komşuları İç toroslar aşiretlerine ilk yer veren Batılı gezgin Carsten Niebuhr.18.yüzyıl ikinci yarısında Antebin kuzeyine düşen iç toroslar aşiretini şöyle sıralıyor

Kürecikli Aşireti–500 çadır
Atmalı Aşireti–1000 çadır
Havidli aşireti–2000 çadır
Sabanlı Aşireti–1000 çadır
Kılıçlı Aşireti–400 çadır
Çakalı Aşireti–700 çadır
İzoli Aşireti–1000
Cihanbeyli Aşireti–10 000
Risvan Aşireti- 12 000

Sözlü Kaynakların Anlatımıyla Sinemilli Aşiretleri ve Komşuları Türk araştırmacı tüm hayatını Kürtlerin Türklüğünü ispatlamakla geçiren Doç. Dr. Mehmet Eröz olur.Maraş-Pazarcık bölgesinde Kurmanca konuşan boyların tümünü esas olarak Atmalı ve Sinemilli Aşiretlerine bağlı olduğunu söyleyen yazar;Atmalı Aşreti ise Rişvan uruğuna(kabilesine)bağlı olduğunu kayıt ediyor.(......)Yazar yörede ki Mustafa Buyrukcan gibi kimi sözlü kaynaklara dayanarak Sinemilli Aşiretini dört kola sonrada on iki kola ayırıyor.
Buna göre Sinemillinin dört oğlu şunlardır.

1-Haydar
2-Nadar (Erzincan Mamahan cıvarında kalmıştır.
3-Kalender;
4-Aziz Haydardan gelen
1-Şehiraş Karaşeyh anlamında sonrada Şığraşan’a dönüşüyor. Bunların oturdukları köyler şunlardır.
Başpınar, Muosolar, Esmepur, Çamlıca, Armutlu, Haraba, Söğütlü, Topaluşağı, Şahkuluşağı. Nadarlar Erzincanda kaldıkları için bunların köyleri bilinmiyor. Kalender’in soyunda gelenler; Maksutuşağı, Kantarma(Elbistan’a bağlı köyleri.
Aziz’den gelenler,
1-Mamatlı(Bozlar),
2-Emiruşağı,
3-Zeynepuşağı,
4-Alibeyuşağı,
5-Avanuşağı (Çiğil),
6-Fituşağı,
7-Sofular,
8-Pulyanlı,
9-Nergele,(Elbistana bağlı )
10-Amer,(Elbistana bağlı)
11-Çiftlik(Elbistana bağlı)

12-Gürsel. Kısmen yazılı olarak daha çok sözlü kaynaklara dayanarak Sinemilli Aşireti üstüne inceleme yapan başka bir yöre aydınıda Av.İprahim Sinemillioğlu’dur.

Av.Sinemillioğlu, öncelikle Sinemilli adının etimolojik kökeni konusunda çözümlenmeye çalışır: Sinemilli adı özünde bir kısatılmış tamamlamadır. Asıl adı Sinan olan aşiretin kurucusu, Sinan’ın Kürt diliyle kısaltılmış(sino) ile geliş yeri olduğu söylenen(mili) Adlı yer veya Millan adlı kabileye ait olmayı belirtir. Doğrusu Kürtçe grameri Sinemilli olmaktadır. Sinamillioğlu Sinemillilerin ortak dedesi konusunda
Sinanın 12. yüzyılın sonları 13.yüzyılın başlarında İranın doğusunda ki Meşed ve Kirmanşah arasında ki bölgede bir kaç arkadaşıyla beraber gelerek Harput bölgesinde bir teke kurduğunu söylüyor şablona oturtukları bu yaklaşım. Doğrusu hiç bir tarihsel kaynak yoktur.
Sözlü kaynak olarak değeri vardır. Bu kısa belirlemenin ardında, Sinemillioğlunun kimi doğrudan gözlemelere dayalı şu bilgileri aktarmakta yarar görüyorum: Sinemilli önceleri Harput(Elağıza )bağlı Kebanilçesinin Piran köyüne yerleşmişler ve orada bir dergâh kurmuşlardır: Uzun süre o bölgede kaldıktan sonra başta Maraş olmak üzere Erzincan, Malatya, Sıvas ve kayseri köylerine dağılmışlardır. Halen Keban’da Sinan’ın mezarınında bulunduğu Piran köyü ile birlikte Birvan köyün halkı, orada kalmışlardır.
Ancak Piran Kürtçe konuşmakta ve 300 yıl kadar önce sünülenmiş bulunmaktadır.
Bu gün köy, değişik isimlerle bir kaç muğtarlığa ayrılmış olmakla beraber tamamına Piran demektedir ve Sinan’ın mezarı (akgömlek)adlı mezra ya da muhtarlıkta bulunmaktadır. Sinemillioğlu ,Fıtuşağı gibi sınırlı bir kaç köy dışında Sinemillilerin hemen tümüyle Alevi olduklarında yola çıkarak; Sinemillilerin atası olası olarak kabul etiği Sinanın mezarını orda bulunmasına rağmen Piranların Sinemilli olduklarında kuşkuları bulunduğunu kayıt etmektedir.
Sinemilli adının kökeni konusunda başka görüşlerde var. Söz gelimi bir görüşe göre; Divriği’de bulunan kara pirbad soy kütüğünde Anadolu Mezepotomya Aleviliğin kuramcılarında Tacü’l Arifin Ebu’l Vefa’yı Kürdi’nin torunlarında birinin adı Sinemil’dir. Kuşkusuz Sinemilli Aşretin Etimolojik kökenlerinde dahil, bu aşiretin tarihi, yayılım coğrafyası etimolojik ve kültürel özelikleri konusunda daha çok çalışmaya ihtiyaç vardır. Bu gün söylenebilecek başlıca hususlardan biri bu aşiretlerin ve oluştukları dergahı Dersim kökenli olduğu; Maraş yöresine vuka bulan göçlerin bir iki yüz yıl sürdüğü; Tahrihi akışı içinde Anadolu/Mezepotomya aleviliğine gerek felsefe, gerekse müzik kalite ve kültür plarak yepyeni bir boyut kazandırdığıdır.

Derleme: Köşe Yazarımız & Şair Ahmet DÜMRÜL / ALXAS.NET

Aşiret Adresi :
http://www.candakurdi.com/modules.php?name=asiretler&file=read&id=29